Nhịp thở thứ ba: Đường đua 200m tự nước và giới hạn con người

Đêm chung kết giải bơi lội quốc tế tại Budapest, tôi ngồi ở khán đài B, hàng thứ bảy, nơi tầm mắt ngang với mặt nước. Ở làn bốn, một vận động viên hai mươi mốt tuổi bước lên bục xuất phát. Không ai trong khán phòng để ý đến cô ấy; bảng điện tử vẫn đang chiếu tên những nhà vô địch Olympic và những kỷ lục gia thế giới. Khi trọng tài hô hiệu lệnh xuất phát, cô không nhìn xuống mặt nước mà nhìn thẳng về phía đích, một động tác nhỏ, gần như vô thức, mà tôi đã học cách tin sau nhiều năm đứng bên hồ. Tôi không đọc bảng thành tích. Tôi đọc đường chạy trong mắt họ. Cô không nhìn quãng đường hai trăm mét phía trước. Cô nhìn thứ nằm sau vạch đích. Bơi tự do cự ly hai trăm mét là nơi giới hạn con người bị phơi bày rõ nhất. Nó dài gấp đôi đường đua một trăm mét nước rút, nhưng ngắn hơn nhiều so với bốn trăm mét hay tám trăm mét. Nó đòi hỏi sức bền của một người chạy tám trăm mét đường đất lẫn sự bùng nổ của một tay chạy nước rút một trăm mét. Và trong chu kỳ Olympic hiện tại, khi các giải vô địch thế giới và châu lục dồn lại thành một dòng chảy liên tục, cự ly này trở thành phép thử khắc nghiệt nhất cho cả vận động viên lẫn ban huấn luyện. Suốt mười tám năm đứng bên hồ, tôi đã chứng kiến bao nhiêu lần các huấn luyện viên tranh cãi về một con số duy nhất: tần suất quạt tay. Từ Melbourne đến Tokyo, từ Quảng Châu đến Budapest, câu hỏi luôn lặp lại, nên tăng nhịp quạt tay, hay kéo dài quãng đường mỗi chu kỳ? Và câu trả lời, như mọi khi, không nằm trong sách giáo khoa. Nó nằm trong cách một cơ thể con người tiết kiệm năng lượng khi bị dồn đến giới hạn. Ở cấp độ chuyên gia, người ta thường chia cự ly hai trăm mét tự do thành bốn giai đoạn: xuất phát và lướt dưới nước, giai đoạn tích lũy, giai đoạn chuyển tiếp, và nước rút cuối. Nhưng nhìn vào dữ liệu đường đua của mười sáu vận động viên lọt vào bán kết gần đây, tôi nhận ra một điểm chung kỳ lạ: khoảng cách giữa người về nhất và người về thứ tám chủ yếu được tạo ra ở giai đoạn thứ hai và thứ ba, chứ không phải ở nước rút. Cú nước rút chỉ quyết định thứ hạng trong nhóm ba người dẫn đầu. Còn ai vào được nhóm đó, lại do khả năng giữ nhịp ở giữa cuộc đua. Để hiểu vì sao, hãy nhìn vào nhịp thở. Trong hai trăm mét tự do đỉnh cao, phần lớn vận động viên thở theo chu kỳ ba nhịp, nghĩa là cứ ba lần quạt tay thì hít một hơi, luân phiên đổi bên trái phải. Nghe đơn giản. Nhưng khi mệt mỏi ập đến ở năm mươi mét cuối, cơ thể tự động đòi thở mỗi hai nhịp, thậm chí mỗi nhịp. Đó chính là lúc cuộc đua được quyết định. Tôi đã dành nhiều buổi tối tua đi tua lại đoạn video ghi từ camera trên cao. Ở làn bốn, vận động viên hai mươi mốt tuổi giữ nhịp thở ba đều đặn suốt một trăm năm mươi mét đầu. Bước sang năm mươi mét cuối, khi người dẫn đầu bắt đầu thở hai nhịp, cô vẫn giữ nguyên ba nhịp. Chỉ đến hai mươi lăm mét cuối cùng, cô mới chuyển sang bốn nhịp, thở ít đi, chứ không nhiều lên. Chi tiết ấy nói lên tất cả. Khi đối thủ của bạn đang vật lộn để lấy thêm oxy, người thắng cuộc đang tiết kiệm chuyển động. Mỗi lần quay đầu hít khí là một lần phá vỡ đường trục thân, một lần giảm lực đẩy, một lần mất đi vài phần trăm giây. Quãng đường tối ưu không phải là bơi nhanh hơn đối thủ, mà là mất ít chuyển động hơn để đi cùng một quãng đường. Đó là nguyên lý kinh tế học chuyển động mà tôi học được từ điền kinh. Một vận động viên chạy tám trăm mét giỏi không chạy nhanh nhất ở hai trăm mét đầu. Người ấy chạy đều nhất, để dành nước rút cho một trăm mét cuối. Bơi lội cũng vậy. Nhưng khác ở một điểm: dưới nước, không có trọng lực đẩy bạn về phía trước. Mọi thứ đến từ chính đôi tay và đôi chân bạn. Ở trên đường chạy, bạn có thể để trọng lực làm một phần công việc. Ở dưới nước, bạn phải tự làm tất cả. Tôi từng theo dõi một giải trẻ ở Đông Nam Á, nơi các tuyển trạch viên quốc tế ngồi ở khán đài với máy tính bảng. Họ tìm kiếm những cú quạt tay hoàn hảo, những đường lướt chuẩn mực. Nhưng thứ họ thường bỏ qua khó đo hơn nhiều: phản xạ tự điều chỉnh nhịp thở khi đuối sức. Kỹ thuật ấy không dạy được. Đó là bản năng. Và bản năng ấy chỉ lộ ra ở hai mươi lăm mét cuối cùng, khi mọi giáo án đều đã cạn. Ở khúc cua, vận động viên hai mươi mốt tuổi thực hiện động tác lộn người với góc vào gần như thẳng đứng, đẩy thành bể bằng cả hai chân, rồi lướt dưới nước khoảng mười hai mét trước khi nổi lên. Con số mười hai mét ấy vượt xa mức trung bình của các đối thủ, có người chỉ lướt tám mét rồi nổi sớm. Mỗi mét lướt thêm dưới nước là một mét tiết kiệm năng lượng cho vòng tay. Cộng dồn bốn lần cua trong cả cự ly, khoảng cách tiết kiệm lên tới mười sáu mét. Nhưng lướt sâu không phải lúc nào cũng tốt. Nếu bạn lướt quá lâu, bạn mất đà và phải tăng tốc trở lại bằng những cú quạt tay nặng nề. Ngưỡng tối ưu, thường rơi vào khoảng mười đến mười ba mét, phụ thuộc vào chiều cao, sải tay và khả năng giữ trục thân của từng người. Đó là lý do không có hai vận động viên nào bơi giống nhau, dù cùng chịu sự huấn luyện của một giáo án. Người chạy rào không hỏi rào cao bao nhiêu. Chỉ hỏi đường về đích ở đâu. Với người bơi, câu hỏi cũng vậy: không phải cần bao nhiêu nhịp thở, mà là nhịp thở nào giữ được đường trục đến đích. Và đây là chỗ tôi phải phản biện chính mình. Trào lưu lướt sâu, thở ít đang lan rộng, và tôi nghi ngờ nó. Không phải vì nó sai về mặt sinh cơ học, mà vì nó dễ trở thành tấm bình phong cho sự tránh rủi ro của giới huấn luyện. Giống như trào lưu ba trung vệ trong bóng đá quay trở lại gần đây. Người ta gọi đó là tiến bộ chiến thuật. Nhưng nhìn kỹ, nhiều đội chuyển sang ba trung vệ không phải vì họ muốn tấn công đẹp hơn, mà vì hàng bốn người của họ vừa bị xuyên thủng và huấn luyện viên cần che giấu điểm yếu. Bơi lội cũng có những huấn luyện viên như thế. Họ bắt học trò lướt sâu không phải vì học trò giỏi lướt, mà vì họ sợ học trò yếu ở khúc cua quay người. Họ ép học trò thở ba nhịp không phải vì học trò giữ được trục thân, mà vì họ muốn trông có vẻ hiện đại trước ban lãnh đạo. Và khi học trò thất bại ở chung kết, họ đổ lỗi cho tâm lý thi đấu. Tôi tin trực giác, nhưng tôi đã học để trực giác biết chờ dữ liệu. Với vận động viên hai mươi mốt tuổi kia, dữ liệu cho thấy cô vốn dĩ mạnh ở khúc cua từ năm mười lăm tuổi. Chiến thuật lướt sâu không được áp đặt lên cô, nó phát triển từ chính năng lực bẩm sinh. Đó là sự khác biệt giữa một lựa chọn chiến thuật và một lối thoát cho huấn luyện viên. Tôi nhớ lại một buổi chiều mùa đông ở Bangkok, khi tôi còn là phóng viên mới hai mươi lăm tuổi. Tôi để ý một vận động viên chạy rào chạy với nhịp bước lẻ, và các đồng nghiệp gọi đó là sai kỹ thuật. Ba tháng sau, cậu ấy phá kỷ lục quốc gia đúng với cái nhịp lẻ đó. Bài học ấy theo tôi suốt sự nghiệp: cái khác thường hôm nay có thể là chuẩn mực của ngày mai, nếu nó được nuôi bằng nền tảng đúng. Trong một năm mà mọi sân bể đều ngập trong kỳ vọng, người ta dễ quên rằng đường đua hai trăm mét tự do không đo lòng dũng cảm bằng tiếng hét trên khán đài. Nó đo bằng một động tác nhỏ: một cái nhìn thẳng về phía đích trước khi tiếng còi vang lên. Người ấy không cần tấm vé vào chung kết. Cô tự vẽ đường chạy của mình, và đường chạy đó nằm dưới mặt nước, nơi không khán đài nào soi tới. Giới hạn con người, xét cho cùng, không nằm ở số mét bơi được, mà ở chỗ ta chọn mất ít chuyển động nhất để đi xa nhất.