Cần Giờ: Cuộc đua cõng vợ 200 mét và tầng đáy bị bỏ quên của làng chạy Việt

Người đàn ông 34 tuổi cúi gập về phía trước, hai tay vòng ra sau lưng để giữ chặt lấy người vợ, đầu gối khuỵu xuống và bước những bước cực ngắn. Anh không chạy theo cách một người chạy. Anh di chuyển như thể đang gánh cả một trọng lượng vừa đủ để không thể tăng tốc, vừa đủ để không thể dừng lại. Trên đường chạy ven biển Cần Giờ, cặp đôi Nguyễn Xuân Thêm và Thùy Linh vượt qua vạch đích chặng cõng vợ dài 200 mét với thời gian hơn ba phút. Cùng lúc, chỉ cách đó vài chục mét, một đứa trẻ vừa vấp ngã ở chặng 1,5 kilômét, òa khóc, và được một nhóm pacer dìu đi đến hết đường. Hàng trăm khán giả địa phương đứng dọc hai bên đường. Một buổi chiều, ba sự kiện, một câu chuyện mà truyền thông thể thao phần lớn bỏ qua.

Theo thói quen tôi vẫn giữ từ nhiều năm ghi sổ theo dõi, mỗi lần một giải chạy xuất hiện trên mặt báo, tôi lại đếm: bao nhiêu dòng dành cho người về nhất, bao nhiêu dòng dành cho người về cuối, và bao nhiêu dòng dành cho những gì diễn ra bên lề. Ở Cần Giờ, phần lớn dòng nằm ở bên lề. Nhưng chính cái bên lề ấy lại đang kể điều quan trọng hơn cả bảng thành tích.

Context — một giải chạy được thiết kế như một hệ sinh thái

Giải chạy do một ngân hàng đứng tên tài trợ, tổ chức tại huyện ven biển Cần Giờ, không phải một sự kiện đỉnh cao theo nghĩa của điền kinh thế giới. Đây là một giải chạy phong trào, thuộc tầng tham dự đại chúng, nơi người ta đăng ký bằng lệ phí chứ không bằng thành tích chuẩn. Cấu trúc của nó nói lên nhiều điều về cách làng chạy Việt Nam đang vận hành.

Ở giữa là cự ly 42 kilômét — giải chạy chính, thứ thu hút người đăng ký và tạo ra doanh thu. Bao quanh nó là các sự kiện phụ diễn ra trước một ngày: chặng cõng vợ 200 mét dành cho các cặp đôi, và hai chặng chạy thiếu nhi 1,5 kilômét và 3 kilômét. Đây là mô hình mà giới tổ chức gọi là giải chạy lễ hội. Nó không bán thành tích. Nó bán trải nghiệm, bán sự hiện diện, bán cảm giác cả gia đình cùng có mặt trong một ngày cuối tuần.

Điều đáng chú ý là chặng cõng vợ đã được duy trì liên tục năm năm. Một cuộc đua đùa mà sống được năm mùa nghĩa là nó đã tìm được chỗ đứng trong kế hoạch truyền thông của nhà tài trợ. Nó tồn tại không phải vì tính thi đấu, mà vì hình ảnh. Một người đàn ông cõng vợ chạy dọc bờ biển tạo ra khung hình tốt hơn mọi thông cáo báo chí. Nó cũng tạo ra câu chuyện dễ lan truyền hơn mọi bảng xếp hạng.

Nhưng cái chân đế mà ít ai để ý lại nằm ở hai chặng thiếu nhi. Một đứa trẻ chạy 1,5 kilômét ở tuổi lên tám, lên chín, ghi lại ký ức về lần đầu tiên đứng trong một đám đông có bib và có vạch xuất phát. Ở nhiều thị trường chạy đang nổi lên, đó là cách mở rộng tệp người tham dự từ dưới lên: gieo vào trẻ em trước, thu hoạch ở người lớn sau mười năm. Tức là giải phụ nhỏ nhất lại chính là khoản đầu tư dài hạn nhất.

Core — con số thật sự nằm ở đâu

Hãy bắt đầu từ tốc độ. 200 mét trong hơn ba phút cho ra tốc độ trung bình khoảng 1,1 mét mỗi giây, tương đương 4 kilômét một giờ. Với người không quen chạy, 4 kilômét một giờ vẫn nghe như đang lười. Nhưng người ta quên rằng đây không phải đi bộ. Đây là đi bộ với thêm một trọng lượng từ 40 đến 50 kilôgam trên lưng, tức khoảng 55 đến 75 phần trăm trọng lượng cơ thể của người cõng. Với một người đàn ông nặng chừng 65 kilôgam, khoản chênh lệch ấy không khác gì việc tải cả cơ thể thứ hai song song với cơ thể mình.

Cơ sinh học của tư thế đó rất cụ thể. Khi trọng tâm bị đẩy lên cao và ra sau, người cõng buộc phải nghiêng thân về trước để bù lại, khuỵu gối nhiều hơn, rút ngắn sải chân và tăng tần số bước. Sải chân ngắn cộng với biên độ háng bị thu hẹp khiến mỗi bước chỉ đẩy cơ thể đi được một đoạn nhỏ. Kết quả là tốc độ giảm tuyến tính theo trọng lượng tải, không phải theo ý chí. Bạn có thể gồng đến mấy thì đầu gối vẫn chỉ cho bạn đi ngần ấy xa trong một giây. Đó là lý do 1,1 mét mỗi giây không phải một con số đáng chê, mà là một con số đúng.

Để so sánh, giải cõng vợ kiểu Phần Lan — gọi là eukonkanto, xuất phát từ truyền thống Bắc Âu — chạy trên đường khoảng 253,5 mét, có cả chướng ngại và bể nước, và những tay đua hàng đầu hoàn thành trong khoảng sáu mươi giây. Tốc độ của họ vào khoảng 4 mét mỗi giây. Cần Giờ chậm hơn gần bốn lần. Khoảng cách đó không đo trình độ người chơi. Nó đo mục đích của cuộc chơi. Nếu Phần Lan biến nó thành một môn thi có luật, có trọng tài, có kỷ lục, thì Cần Giờ biến nó thành một trò chung vui có khán giả, có người cười, có người chụp ảnh.

Ở đây tôi muốn dừng lại một chút ở chữ kỷ lục. Danh hiệu vô địch của anh Thêm và chị Linh không thuộc hệ thống World Athletics. Không có chuẩn đăng ký, không có điểm xếp hạng, không có thứ tự mùa giải. Nó không phải một thành tích có thể so sánh với kỷ lục thế giới hay kỷ lục quốc gia, bởi không tồn tại hạng mục kỷ lục nào cho nó. Đây là một sự kiện cộng đồng. Và việc đối xử với nó như thể nó là một môn điền kinh đỉnh cao là một lỗi phân loại — lỗi mà tôi thấy xuất hiện ngày càng nhiều khi truyền thông thể thao cần thêm drama để lấp trang.

Dữ liệu đằng sau buổi chiều ven biển

Có vài dữ kiện đáng giữ lại. Cặp vô địch đều là thành viên một câu lạc bộ chạy phong trào mang tên An Sương Runners. Cả hai cùng đăng ký cự ly 42 kilômét vào ngày hôm sau. Đây là điểm mấu chốt mà nhiều người đọc lướt qua.

Hãy thử tính toán. Một người chạy giải chính 42 kilômét ngay hôm sau một chặng cõng vợ 200 mét. Về mặt sinh lý, chặng cõng vợ tạo tải lên vùng thắt lưng, lên gân kheo và lên khớp gối — vì tư thế khuỵu và nghiêng thân làm việc ấy nặng hơn bình thường. Với một người chạy marathon nghiệp dư đã quen khối lượng, mức tải này không đủ để phá hỏng kế hoạch, nhưng nó cũng không phải không đáng kể. Việc cả hai vẫn đăng ký chạy đường dài cho thấy điều đơn giản: họ chạy vì trải nghiệm, không vì thành tích. Một người đang săn thành tích sẽ không đùa với cơ thể mình như vậy trước một cự ly 42 kilômét.

Câu lạc bộ cũng là một dữ kiện, không phải chi tiết phụ. Ở các thị trường chạy đang phát triển, việc thuộc một nhóm chạy là biến số dự báo tốt cho khả năng hoàn thành marathon. Bởi chạy nhóm cho người ta hai thứ mà chạy một mình không có: kỷ luật lịch tập và áp lực xã hội nhẹ để không bỏ giữa đường. An Sương Runners không phải một đội tuyển. Nó là một cấu trúc xã hội. Và chính cấu trúc xã hội ấy đang là bộ khung thật sự của phong trào chạy bộ, chứ không phải các trung tâm huấn luyện chuyên nghiệp.

Rồi còn chi tiết đứa trẻ khóc ở chặng 1,5 kilômét. Một đứa bé vấp ngã, khóc, và được các pacer dìu đến vạch đích. Đây là chi tiết nhỏ, nhưng nó chứa ba thông tin cùng lúc. Thứ nhất, giải thiếu nhi có người kèm — tức ban tổ chức đã nghĩ đến an toàn tâm lý chứ không chỉ an toàn thể chất. Thứ hai, thiết kế đường chạy cho trẻ ở cự ly ngắn như 1,5 kilômét là một chọn lựa có chủ đích, phù hợp với sức của trẻ nhỏ, thay vì kéo dài để đẹp số liệu. Thứ ba, khoảnh khắc một đứa trẻ khóc rồi vẫn về đích thường là khoảnh khắc có sức lan tỏa lớn nhất trên mạng xã hội — lớn hơn cả hình ảnh cặp đôi vô địch. Nhà tài trợ nhiều khả năng hiểu điều này rõ hơn bất kỳ ai.

Contrarian — người ta gọi đó là một trò đùa. Tôi không chắc.

Có một phản ứng dễ đoán với một cuộc đua cõng vợ: nó lùi bước. Người ta sẽ hỏi, vì sao người đàn ông cõng người phụ nữ, chứ không phải ngược lại, và liệu đây có phải một cách vô tình củng cố hình ảnh người nữ như một món đồ được mang đi khoe. Tôi hiểu lập luận ấy. Nhưng tôi cũng cho rằng nó dừng lại quá sớm, và dừng đúng ở chỗ mà phân tích bắt đầu trở nên thú vị.

Trước hết, cần đặt đúng bối cảnh về xuất xứ. Đây là một định dạng du nhập từ Bắc Âu, nơi nó vốn là một trò chơi dân gian trong các lễ hội mùa hè, lấy cảm hứng từ một truyền thuyết về kẻ trộm vợ. Nghĩa là ngay từ gốc, đây đã là một trò đùa về giới, mang tính nghi lễ chứ không mang tính cạnh tranh nghiêm túc. Khi nó được nhập vào một giải chạy cộng đồng ở Cần Giờ, nó không mang theo một hệ tư tưởng nào cả. Nó mang theo một định dạng giải trí.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì lại là một kiểu bao biện quá dễ dãi. Điều đáng nói hơn là cấu trúc của một giải chạy lễ hội phản ánh đúng cái cách mà phụ nữ trong thể thao bị đặt vào vị trí nào. Hãy để ý: ở Cần Giờ, người phụ nữ trong chặng cõng vợ có tên, có tuổi, có câu lạc bộ, và đăng ký chạy 42 kilômét ngay hôm sau. Cô ấy không phải một cái cân. Cô ấy là một vận động viên nghiệp dư hoàn chỉnh bị đặt vào một vai trò trò chơi trong đúng hai trăm mét. Nếu ta chỉ nhìn hai trăm mét đó và kết luận về người phụ nữ, ta đã bỏ qua phần lớn câu chuyện.

Mặt khác, tôi vẫn phải nói thật điều khó nói: cái cuộc đua ấy vẫn là một định dạng mà giá trị của người nữ được tiêu thụ dưới dạng hình ảnh mang đi. Trong làng chạy, chuyện này không hiếm. Ta thường thấy người phụ nữ được mời lên bục để chụp ảnh, được gọi tên trong khung hình, nhưng ít được kể về khối lượng tập của chị, về nhịp tim khi lên dốc, về việc chị phục hồi thế nào sau một cự ly dài. Ở một sự kiện như thế này, một quyết định nhỏ — ví dụ cho phép cả hai chiều cõng, hoặc để cặp đổi vai bất kỳ lúc nào — sẽ biến trò chơi từ một hình ảnh thành một cuộc thi thật sự về cơ bắp. Chưa thấy điều đó xuất hiện trong dữ kiện của buổi chiều Cần Giờ. Điều này không phải chỉ trích những người đã tham gia, mà là đánh dấu một vết nứt mà một ban tổ chức chuyên nghiệp có thể vô tình hoặc hữu ý để nguyên.

Và đây là điểm phản trực giác quan trọng nhất: giá trị thương mại của một cuộc đua như thế này không tỷ lệ với giá trị thể thao của nó. Ngân hàng tài trợ không mua tốc độ. Họ mua tiếp xúc. Một khung hình người đàn ông cõng vợ chạy dọc biển có giá trị truyền thông lớn hơn nhiều so với thành tích của một vận động viên vô địch mà không ai nhớ tên. Trong kinh tế học của thể thao phong trào, sự dễ lan truyền mới là tiền tệ. Và bởi vì tiền tệ đó dựa trên hình ảnh chứ không dựa trên thành tích, nó có xu hướng kéo theo những định dạng ngày càng dễ nhớ, ngày càng dễ chia sẻ, và ngày càng ít liên quan đến việc tôn trọng người chơi như một vận động viên.

Đây là lúc tôi nhớ đến câu chuyện mình từng theo dõi trong sổ tay. Mỗi khi có một sự kiện mà người nữ chỉ được viết về như một phần của khung hình cùng người khác, tôi lại tự hỏi: nếu chị ấy chạy một mình thì sao. Nếu chị ấy chạy 42 kilômét và về đích, ai sẽ viết. Câu trả lời, nhiều năm nay, thường là không ai. Và đó là vết nứt mà tôi muốn giữ lại trong đầu khi đọc về buổi chiều Cần Giờ.

Một tầng đáy không nên xem nhẹ

Theo kinh nghiệm theo dõi các giải chạy cộng đồng của tôi, có một hiện tượng lặp lại đáng suy nghĩ: càng xuống sâu vào các cự ly phong trào, càng ít dữ liệu được ghi lại. Các vận động viên đỉnh cao có chip đo, có phân tích từng phân đoạn, có đội ngũ theo dõi. Hàng ngàn người chạy phong trào thì không. Họ chạy, họ về đích, và ta thường chỉ biết về họ khi có một câu chuyện gây cười hoặc gây cảm động. Điều này khiến cho tầng đáy của làng chạy trở thành một vùng tối thông tin — và đó cũng là lý do những vấn đề như tải trọng ở một chặng cõng vợ đứng sát ngay trước một cự ly marathon lại hầu như không được bàn.

Từ góc nhìn sức khỏe cộng đồng, điều này có ý nghĩa. Vấn đề an toàn đường chạy không nằm ở danh hiệu của ai. Một cuộc đua cõng vợ 200 mét ở một huyện ven biển, giữa tiết trời tháng chín miền Nam nóng và ẩm, mang theo một tải nhiệt và tải khớp thật sự. Thời tiết ở Cần Giờ đặt câu hỏi không phải về tốc độ mà về phục hồi. Một người chạy hai sự kiện trong hai ngày ở khí hậu ấy cần được tổ chức nghĩ đến trước về nước uống, về bóng râm và về y tế đường chạy. Những thứ đó không xuất hiện trong câu chuyện, không phải vì chúng không tồn tại, mà vì chúng không hấp dẫn để viết.

Tôi tự nhắc mình rằng đây vẫn là một buổi chiều chạy bình thường. Không có vận động viên chuyên nghiệp nào. Không có thành tích nào cần so sánh. Không có chuyện doping, không có chuyện chuyển nhượng, không có chuyện huy chương. Vậy nên khi một số tờ báo cố gắng đóng khung nó như một sự kiện thể thao đỉnh cao, thì đó là một phản ánh của sự khan hiếm tin tức, chứ không phải một phản ánh của giá trị. Một cuộc đua cõng vợ ven biển nên được đọc đúng như nó là.

Takeaway — một sự chuyển động đang diễn ra

Điều tôi giữ lại từ buổi chiều Cần Giờ không phải tốc độ, mà là cấu trúc. Một ngân hàng bỏ tiền để một huyện ven biển có thể tổ chức marathon. Một câu lạc bộ phong trào cử một cặp đôi ra trò chơi cộng đồng, rồi cả hai vẫn chạy 42 kilômét ngày hôm sau. Một nhóm trẻ em có mặt ở chặng 1,5 kilômét và 3 kilômét. Một đứa trẻ khóc và vẫn về đích nhờ người khác nắm tay. Đó là các mảnh ghép của một thứ chuyển động đang len vào đời sống thể thao Việt Nam, và nó đi từ dưới lên, không phải từ trên xuống.

Khi một sự kiện có thể sống được năm năm ở một địa điểm, nó không còn là một sự kiện nữa. Nó là một thể chế nhỏ. Và câu hỏi thật sự đặt ra cho những người chạy, cho những người tổ chức và cho những người viết về chạy không nằm ở việc cuộc đua cõng vợ kéo dài bao lâu. Câu hỏi nằm ở chỗ: khi người phụ nữ bước vào khung hình trong vai trò cõng được người khác, chị ấy sẽ được viết về thêm bao nhiêu dòng khi tự mình chạy qua vạch đích. Về mặt kỹ thuật, cơ thể phụ nữ trong bài toán cân bằng tải trọng, dẻo dai gân và chịu nhiệt có những đặc điểm khác biệt đáng được phân tích nghiêm túc, không phải để tô điểm cho một câu chuyện lễ hội. Những đặc điểm ấy chưa bao giờ thật sự chạm vào các bảng tin thể thao, ngoại trừ khi có một hình ảnh gây cười để đăng ký.

Người ta gọi đó là trò đùa. Tôi gọi đó là bề mặt của một tầng văn hóa thể thao mà chỉ những người đứng ở mé bên mới thấy. Và mỗi lần một giải chạy ở một huyện ven biển tổ chức thành công, tầng văn hóa ấy dày thêm một chút, dù chẳng ai viết về nó trên trang thể thao.